Yazılar

Adıyaman Coğrafyası

adıyaman Coğrafyası

Adıyaman ili merkezi Orta Fırat bölümü içinde yer alır. Kuzeyde bulunan Çelik Han ile gerger ilçesinin bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesine, Batıda bulunan Göl başı ile besni ilçesinin bir kısmı ise akdeniz Bölgesine dahil edilmiştir. Bu demektirki Adıyaman coğrafik bakımdan dört mevsimi bir arada yaşayan bir yerdir

adıyaman, ilinin Kuzeyinde malatya ili (Pütürge, Yeşilyurt ve Doğanşehir ilçesi), Batıda kahramanmaraş ili (Merkez ile Pazarcık ilçesi), Güneybatıda gaziantep (Araban ilçesi), Güneydoğuda Şanlıurfa ili (Siverek, Hilvan, Bozova ve Halfeti ilçeleri), Doğuda ise diyarbakır ili (Çermik ile Çüngüş ilçesi) bulunmaktadır. Merkez ilçe dahil 9 ilçesi ile 406 köyü vardır. ilçeleri Merkez, besni, Çelik Han, gerger, gölbaşı, kahta, samsat, sincik ve Tut ilçeleridir. Adıyaman ili 370 25′ ile 380 11′ kuzey enlemi, 370 ve 390 doğu boylamı arasında yer alır. Adıyaman ilinin yüzölçümü 7 614 km2 , göller ile 7.871 km2 olup, rakımı 669 m dir.

adıyamanın Kuzey kesimi torosların uzantısı olan malatya dağları ile çevrilidir. Çelikhan, gerger ve Tut ilçelerinin arazilerinin çoğu dağlıktır.

ilin belli başlı dağları Akdağ, Dibek, Ulubaba, Gördük, Nemrut, Bozdağ ve Karadağdır. Güneye inildikçe ova nitelikli araziler başlar. Kahta, Samsat, Keysun ve Pınarbaşı ovaları ilin önemli ovalarıdır .

Fırat Nehri ilin en önemli akarsuyudur. Fırat Şanlıurfa, Diyarbakır illeriyle il sınırı oluşturur. Diğer akarsular ise Sofraz, Ziyaret, Çakal, Kalburcu, Eğri, Akdere, Keysu ve Şepker çaylarıdır. Gölbaşı, inekli, Azaplı Abdulharap Gölleri doğal atatürk barajı ise suni göldür.

Bu coğrafi yapı içerisinde Adıyaman ilinin
Deniz seviyesinden yüksekliği 669 metredir
il sınırları içerisindeki alan 7.614 km.2dir
Merkez ilçenin alanı ise 1.702. km.2dir

Adıyaman ili Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri arasında köprü vazifesi gören bir şehirdir. Hatta kısmen Akdeniz Bölgesinin özelliklerini de taşır. Bu nedenle bitki örtüsü de bu üç bölgenin özelliklerini taşımaktadır. Yüksek rakımlı yerler genelde meşe ağaçları ile kaplanmış olmakla birlikte, su ve toprak erozyonu nedeni ile çıplak hale gelmiş araziler de mevcuttur. yaz mevsiminin uzun ve kurak geçmesi dolayısıyla orman içi bitki örtüsü yok denecek kadar azdır. tarım yapılmayan alanlar çayır, mera, yabani ağaçlar ve makilerle kaplıdır. Sazlık, bataklık alanlarda suyu seven bitki türlerine rastlanmaktadır.

rakım yükseldikçe ağaç türleri değişmekte kimi bölgelerde meşeliklere rastlamak mümkün olmaktadır.

doğan, şahin, baykuş, keklik gibi yabani kuş türleri yanında tavşan, tilki, çakal gibi yaban hayvanları da Adıyaman il sınırları içerisinde yaşama alanlarına sahiptirler.

Fırat Nehri
ilin en önemli akarsuyudur. Diğer akar suları ise şunlardır Sofraz Çayı, Ziyaret Çayı, Çakal Çayı, Kalburcu Çayı, Eğri Çayı, Besni Akdere Çayı, Şepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi ile Gölbaşı, inekli, Azaplı ve Abdulharap gölleri ilin diğer su kaynaklarıdır.

Fırat Nehri
ilin en önemli akarsuyu-dur. Şanlıurfa ve Diyarbakır illeri ile sınırı oluşturur. il içindeki uzunluğu 180 km. dir. Kahta, Kalburcu ve Göksu Çayları nehrin başlıca kollandır.

Kahta Çayı
Çelikhan yöresindeki Bulam, Abdülharap ve Recep sularını toplayıp Cendere Köprüsünden geçtikten sonra Eski kahta ve Alut Arazisinde biriken dağ sularını da alarak Fırat Nehri’ne karışır (45.5 km).

Göksu Çayı
Kahramanmaraş ili sınırlarından çıkar. Erkenek, Tut.ve Akdere civarından geçer. Sofraz suyunu da aldıktan sonra Gümüşkaya’nın batısında Fırat Nehrine karışır. iI sınırlan içindeki uzunluğu 90 km. ‘dir.

Sofraz Çayı
Besni ilçesi Toklu Köyü civarından çıkar. Hacıhalil Köyü yakınlarında Keysun Suyu’nu alarak Akdere civarında Göksu Çayı’na karışır. il sınırları içindeki uzunluğu 51 km.’dir.

Ziyaret Çayı
Kaynağını Cebel ve Zey Köyleri sularından alarak ipekli Köyü civarında Atatürk Barajı Gölü’ne karışır.

Adıyaman ilinin önemli sayılabicak diğer akarsuları ise şunlardır Çakal Çayı (37.5 km.) Kalburcu Çayı, Eğri çay (32 km.}, Besni Akdere Çayı (59 km.) Keysun Çayı (45 km..), Birimşe Çayı (35 km.), Şepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi (41 km.)

ildeki Başlıca akarsuların Özellikleri
Akar suyun Adı Toplam Uzunluğu (km) 11 içindeki Uzunluğu (km) Toplam Uzunluğa Oranı Debisi (m3/sn) Kolu Olduğu Akarsu
Fırat Nehri 2.800
180
6
959

Göksu Çayı 118
90
76
63,42
Fırat
Besni-Akdere Çayı 59
59
100
1,27
Göksu
Kahta Çayı 58
45,5
78
31,71
Fırat
Sofraz Çayı 51
51
100
2,25
Göksu
Keysun Çayı 45
45
100
1,65
Göksu
Halya Deresi 41
41
100
0,76
Fırat
Çakal Çayı 37,5
37,5
100
0,87
Fırat
Birimşe Çayı 35
35
100
7,55
Kahta Çayı
Eğri Çay 32
32
100
1,25
Fırat

ilde dört doğal, bir de yapay olmak üzere beş adet göl vardır. Bunlar Gölbaşı, inekli, Azaplı ve Abdulharap doğal gölleri ile Atatürk Barajı suni gölüdür.

gölbaşı Gölü 2.19 km2 yüzölçümünde olan bu göl, Gölbaşı ilçesi belediye sınırları içerisinde yer almaktadır. Çevresinde turistik tesisler bulunan gölde balık üretimi de yapılmaktadır.

inekli Gölü Yüzölçümü 1.09 km2 dir. Yağışların fazla olduğu dönemlerde Gölbaşı ve Azaplı Gölleri ile doğal olarak açılan kanallarla birbirine bağlanırlar.

Azaplı Gölü ilçenin batısında bulunan bu gölün yüzölçümü 2.72 km2 dir. Kışın sularının artması nedeniyle çoğu kez Gölbaşı Gölü ile birleşik bir görünüm arz eder.

Abdülharap Gölü Çelikhan ilçesinin 3 km. kuzeyinde yer alan gölün yüzölçümü 5 km2 dir. Yüzeyi yoğun olarak saz ve otlarla kaplanmış olan bu göl. Çat Barajı’nın tamamlanması halinde, baraj göl sahası içinde kalacaktır.

Atatürk Barajı Gölü Güney Doğu Anadolu Projesi’nin (GAP) uygulamaya konulmasıyla oluşan bir göl olup Adıyaman ve Şanlıurfa illeri arasında geniş bir alanı kaplar. Bölgenin s ulama suyu ve balık üretiminin temini açısından son derece önemli bir göldür. Rezervuar sahası 81.700 hektardır.

Çamgazi Barajı Gölü Adıyaman merkez ilçeye bağlı Atatürk Barajı yolu üzerindedir. Baraj gövdesi zonlu toprak dolgu tipinde yapılmakta olup s Ulama amaçlı inşa edilmektedir. Sulama alanı 6536 hektardır.

Çat Barajı Gölü Güney Doğu Anadolu Projesi’nin (GAP) uygulamaya konulmasıyla oluşan göl olup Adıyaman-Çelikhan Abdulharap Gölü üzerindedir. Sulama amaçlı kullanılan baraj gölü 14.481 hektarlık alanı kaplar.

Göletler Adıyaman ili gölet inşası bakımından yeterli su potansiyeline sahiptir. Bu nedenle mevcut göletlerin yanısıra çoğunluğu gap Projesi çerçevesinde olmak üzere bir çok gölet inşa halindedir. Bazı göletler de planlama aşamasındadır. Bunlara ait özet bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Gölet Suladığı Alan (Ha) Halihazır Durumu

Gözebaşı 100
işletmeye açıldı

kınık 183
işletmeye açıldı

Hasancık 94
işletmeye açıldı

incesu 188
işletmeye açıldı

Dot 267
işletmeye açıldı

Mülk 450
işletmeye açıldı

Karahöyük 304
işletmeye açıldı

Kuzey kesimi, Torosların uzantısı olan Malatya Dağları ile kaplıdır. Güneye inildikçe yükselti azalır ve tamamiyle ova nitelikli araziler başlar. Çelikhan, Tut ve Gerger ilçelerinin tamamına yakını dağlık bölge özelliğini taşır.

Merkez, Besni ve Kahta ilçelerinin kuzey kesimleri dağlık, güney kesimleri ova şeklindedir. samsat ilçesi ise ilin en düz arazilerine sahiptir.

ilin belli başlı dağlan ve yükseklikleri

DAĞLAR YÜKSEKLiK
Akdağ 2551 m.

Dibek 2549 m.

Ulubaba 2533 m.

Gördük 2206 m.

Nemrut 2150 m.

Borik 2110 m

Bozdağ 1200 m.

Karadağ 1115 m.

Ova Adı Bulunduğu Yer Yüzölçümü
(Km2) 11 Yüzölçümüne Oranı
(%) Yükseklik
(m)
Kahta Ovası Kahta 832
11,0
600-700

Keysun Ovası Besni 306
4,0
600-700

inekli Ovası Gölbaşı 45
0,5
550-650

Pınarbaşı Ovası Çelikhan 13
0,1
1450-1550

adıyamanı doğudan batıya doğru bölen Anti Torosların kuzeyinde kalan dağlık bölgenin iklimi ile güneyinde kalan bölgenin iklimi birbirinden farklıdır. Güneyi, yazları kurak ve sıcak,kışları ılık ve yağışlı kuzeyi yazları kurak ve serin, kışları yağışlı ve soğuktur. Doğu Anadolu ile Akdeniz Bölgeleri arasında köprü konumunda olan ilin iklimi, bu özelliği dolayısıyla bölgedeki diğer illerden farklıdır.

Atatürk Baraj Gölü alanının oluşmasından sonra, ilin ikliminde bir yumuşama ve nem oranında bir artış olmuştur. ilde hakim rüzgarlar kuzey, kuzeydoğu ve kuzeybatı istikametindedir.

AYLAR SICAKLIK ORT. NiSBi NEM ORT. AÇIK GÜN SAYISI ORT. KAPALI GÜN SAYISI ORT. YAĞIŞ MiKTARI ORT. YAĞIŞLI GÜN SAYISI AYLARA GÖRE HAKiM RÜZGAR YÖNÜ
ORT. EN YÜKSEK EN DÜŞÜK
ocak 3,9
19,9 -14,6 65 5,6 12,3 170,8 12,7 K-KD
ŞUBAT 5,8
21,7 -8,5 63 4,7 10,4 116,3 10,9 K-KD
mart 9,8 24,7 -6 59 5,8 8,8 111,3 10,7 K
nisan 14,7 30 -2 54 4,7 4,5 82,9 9,9 K
MAYIS 20,2 36 6 44 8,8 2 51,4 7,9 K
haziran 26,3 40 10,6 29 18,8 0,1 5,9 1,6 K
temmuz 30,6 44 16,7 25 27,6 — 1,5 0,4 K
AGUSTOS 30,1 43,5 16,3 26 27,3 ~~ 0,8 0,2 K
EYLÜL 25,4 40 10,2 31 21,4 0,2 3,8 0,9 K
EKiM 15,8 35 2,2 44 12,8 2,2 30,6 4,6 K
KASIM 11,8 28,2 -3,2 56 10,2 5,3 76,7 7,8 KD
ARALIK 6,2 20,8 -6,4 66 7,6 10,7 146,1 11,3 KD

Yıllık Ortalama rüzgar Hızı (m/sec) 2.4

iLÇERiN YÜZÖLÇÜMÜ VE YÜKSEKLiK BiLGiLERi

iLÇE ADI YÜZÖLÇÜMÜ (km2) YÜZÖLÇÜMÜNE
ORANI ( % ) YÜKSEKLiK (metre)
ADIYAMAN 1.702 22,35 669
BESNi 1.330 17,47 1.050
ÇELIKHAN 584 7,67 1.388
GERGER 702 9,22 750
GOEBAŞI 784 10,30 867
KAHTA 1.490 19,57 750
SAMSAT 338 4,44 610
SiNCiK 364 4,78
TUT 320 4,20 1.050

Coğrafi Yeri
Adıyaman ili Orta Fırat bölümü içinde yer alır. Kuzeyde bulunan Çelikhan ile Gerger ilçesinin bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesine, Batıda bulunan Gölbaşı ile Besni ilçesinin bir kısmı ise Akdeniz Bölgesine dahil edilmiştir.

Adıyaman ilinin Kuzeyinde Malatya ili (Pütürge, Yeşilyurt ve Doğanşehir ilçesi), Batıda Kahramanmaraş ili (Merkez ile Pazarcık ilçesi), Güneybatıda Gaziantep (Araban ilçesi), Güneydoğuda Şanlıurfa ili (Siverek, Hilvan, Bozova ve Halfeti ilçeleri), Doğuda ise Diyarbakır ili (Çermik ile Çüngüş ilçesi) bulunmaktadır. Merkez ilçe dahil 9 ilçesi ile 406 köyü vardır. ilçeleri Merkez, Besni, Çelikhan, gerger, Gölbaşı, Kahta, Samsat, Sincik ve Tut ilçeleridir. Adıyaman ili 370 25′ ile 380 11′ kuzey enlemi, 370 ve 390 doğu boylamı arasında yer alır. Adıyaman ilinin yüzölçümü 7 614 km2 , göller ile 7.871 km2 olup, rakımı 669 m dir.

Eski coğrafyacı ve tarihçilere göre Güneyde Arap Yarımadasından, Kuzeyde Toros sıradağlarına doğru uzanan Arap çöllerinin sona erdiği yerde, Toros sıra dağlarının eteklerinde verimli topraklar yer almaktadır. Arap çöllerini kuzeyden bir ay gibi saran bu topraklara binlerce yıldan beri (Verimli Ay (Hilal) adı verilmiştir. Ortadoğu Ülkelerinin merkezinde yer alan cerimli Ay (Hilal) topraklarında asya, avrupa ve Afrika kıt’ alarından gelen ana kara yolları birbirlerini kesmektedir. tarih boyunca Verimli Ay (Hilal) bölgesi ana ticaret yollarının kavşak noktalarında, büyük ticaret ve sanayi şehirleri doğmuş, büyümüş, yıkılmış ve yerlerine yenileri kurulmuştur. Verimli Ay (Hilal) bölgesinin bir parçası sayılan Orta Fırat Bölümünün illerinde olan Adıyaman şehri, Cerimli Ay (Hilal) bölgesinin en üst sınırını oluşturmaktadır. Adıyaman ili uygun coğrafi özellikleri dolayısıyla tarihinin her döneminde insanların yaşamayı tercih ettikleri bir yerleşim bölgesi olmuştur.

Adıyaman ili, Kuzeyde yer alan son derece kıvrımlı Toros sıra dağları ile güneyde ise gazi Antep ve Şanlı Urfa illerinin son derece düz alanları arasında yer alır. Tektonik intikal kuşağında bulunan Adıyaman ilinde, fazla kıvrımlara az ama geniş düzlüklere kuzey hariç çok rastlanır.

Adıyaman ili % 10′ dan az eğimlidir. Yer yer de % 10 – 25 arası ve % 25′ den daha fazla eğimli alanlara rastlanılmaktadır. Temel zemini olarak Germav Formasyonu ve Midyat kireçtaşının gözlendiği alanlarda eğimler % 10 – 25 arasındadır.

Üst miyosen Yaşlı Tortulların kapladığı alanlarda eğimler genelde % 25 den fazladır. Eğimin % 25 den fazla alanlar, kaya düşme ve heyelana maruz alanlar olarak belirlenmiştir. Bu alanlarda eğimin % 10 dan daha az olduğu yerlerde, temel zemini açısından herhangi bir olumsuzluk içermemektedir.

Pliyo-Kuvaterner yaşlı tortul örtüsünün kapladığı alanlar genelde % 10 dan az eğimlidir. Eğimin % 25”den fazla olduğu bir Kısım alanda akma, kaya düşmesi ve heyelan oluşmaktadır. Bu alanlar dışında temel zemini ve topoğrafik eğim açısından olumsuzluk görülmektedir.

alüvyon ise temel zemini özelliğindedir. Ancak kaya düşmesi ve heyelana maruz yamaçları olan vadi tabanında (Eğri Çay vadisi) kalmaktadır. Bu nedenle bu birim heyelana maruz alan içinde gösterilmiştir. il merkezi ve çevresi orta engebeli bir topoğrafya ya sahiptir. Genelde % 10′ dan daha az eğimlerden oluşan bir alan üzerine kurulmuştur.

Adıyaman ve çevresinde daha önce yapılmış çalışmalara göre, şu şekilde belirlenmiştir. En altta, Alt Kretase Yaşlı Kireçtaşı bulunmaktadır. Bu kireçtaşları, yarı kristalize ve dolomitiktir. Bu oluşum, bölgenin kuzeyinde görülmekte ve çalışma alanının dışında kalmaktadır. Bu birim üzerinde Paleosen-Alt Eosen Yaşlı Germav Formasyonu yer alır. Tebeşirimsi marn ile temsil edilen bu formasyon üzerinde ise, Eosen Yaşlı Midyat Kireçtaşları bulunmaktadır. Midyat Kireçtaşları üzerinde ise, alanın güneyine doğru vadi yamaçlarında görülen Üst Miyosen Yaşlı Tortullar gelmektedir. Eğri Çay’ ın getirdiği malzemenin oluşturduğu Alüvyon bu akarsu boyunca yer almaktadır.

Germav Formasyonu, en yaşlı birimi olarak, Güneydoğu Anadolu da yaygın olarak görülmektedir. Paleosen-Alt Eosen yaşlı bu formasyon, marn ile temsil edilmektedir. Yüzeyde beyaz, sarımsı be yaz, taze yüzeyde yeşilimsi beyaz renkli tebeşirimsi haldedir.

Adıyaman ili, T.C. Bayındırlık ve iskan Bakanlığınca yayınlanan Türkiye deprem Haritası’ nda IV. Derece Deprem Bölgesi içinde kalmaktadır. Bu güne kadar tadil edilmiş Mercalli cetvellerine göre, en yüksek (7) şiddetinde deprem kaydedilmiştir. tarihi kaynaklardan 1889′ da meydana gelen şiddetli depremde şehirde önemli tahribatın olduğunu, camilerin minarelerinin yıkıldığını öğreniyoruz. Son olarak 05/05/1986 tarihinde meydana gelen (5) şiddetindeki deprem ile bunu takiben 06/06/1986′ da meydana gelen (6) şiddetindeki depremde önemli miktarda hasar ve can kaybı meydana gelmiştir (il genelinde 296′ sı ağır, 728′ i orta ve 1792′ si hafif olmak üzere 2186 konut hasar görmüştür).

Kabaca WSW-ENE yönünde 100 km. kadar uzanan Adıyaman depresyonunun genişliği de 40-50 km. kadardır. Ortalama yükseltisinin 500-750 metreler arasında bulunduğu ve üzerinde Kahta, Adıyaman, Akpınar, Bağpınar (Çalgan), Keysun (Çakırhöyük), Şam bayat , Narince ve Kızlin(Beşyol) kentlerinin yer aldığı havzanın güneyinden Fırat akarsuyu geçmektedir. Fırat, havzanın doğusundaki Eosen arazisi içerisinde çok tipik gömük menderesler yaparak ve Samsat yakınlarında tipik örgülü drenaj şekli göstererek akmaktadır. Buna benzer taraçalar ovanın kuzeyindeki Kahta Çayı vadisinde de mevcuttur. depresyonun suları, Keysun, Göksu, K oruç, Kalbur, Cendere, Aksu…. dereleri vasıtası ile kuzeyden güneyde Fırat’a boşaltılmaktadır.

Ova batısında, Gölbaşı ovasını Adıyaman ovasından ayıran ve Eosen-Oligosen formasyonlarından oluşmuş bulunan Kozdağ (Besni ilçesinin batısı) yer alır. Bunun temelinde ise, kuzey doğuya doğru. Kretase kalkerleri ve ofiolitler bulunur (Tut çevresi ve Akdağ). Ova kuzeyindeki Yapı da hemen hemen aynıdır. Ancak, buradaki Tucak-Ulubabadağ (2587 m) volkanitlerden oluşmuştur. Bunların esasını andezitler teşkil eder. Ova doğusunda bulunan volkanitler ise, daha genç yaştaki bazaltlardır.

Ova güneyi, altta yine Kretase yaşlı formasyonlardan ve bunların üzerine gelip geniş alanlar kaplayan Eosen yaşlı kalker ve marnlardan oluşmuştur. Bu arazi sık sık, dar bölgeli akışlar gösteren bazaltik lavlarla örtülmüşlerdir. Şanlıurfa-Adıyaman arasındaki bu bazaltik volkan konileri tamamen buradaki NW-SE yönünde uzanan fayların üzerinde sıralanmışlardır (fisür volkanizması).

Depresyonun güneyi, üst Miyosen yaşlı ve bugün akarsularla çok parçalanmış olan kalker, marn, kumtaşı ve konglomeralı depolarla temsil edilmektedir. Bunların, daha önce bütün depresyonu işgal ettikleri, ovanın kenar kısımlarında parçalar halinde bulunmalarından anlaşılmaktadır. depresyon dışında bu formasyonlara rastlanmaması, onun ilk çöküşünün üst Miyosen’ den önce olduğunu ortaya koymaktadır. Bu devreden sonra üst Miyosen depoları ile dolan ve bu depoların ağırlığı altında çöken havza, yapılan petrol sondajlarından elde edilen bilgilere göre daha da derinleşmiştir. Çökmeler, kuzeyde E-W, güney doğuda WNW-ESE yönlü faylar boyunca gerçekleşmiştir. Bunlardan, Adıyaman’ ın kuzeyinde bulunan Karadağ ve Kurucak fayları birbirlerine paralel olup, ovaya egemen olan, Karadağ güneyinde yer yer diklikleri ile temayüz eder. Bunun dışında, Adıyaman’ ın hemen doğusunda Eosen (Lütesiyen) yaşlı kalker ve marnlardan oluşmuş 804 m. Yüksekliğindeki Aldağ, bir horst şeklinde ova ortasında yer alır. Özellikle kuzeyindeki fay dikliği çok nettir ve bu fay içerisine Kuruçay deresi yerleşmiş durumdadır. fay, NESW yönünde uzanmaktadır.

Kahraman Maraş depresyonunun kuzey doğusunda yer alan ve NE-SW yönünde dar ve uzun bir koridor halinde uzanan ova (30-35 km. kadar uzunluğunda ve 4-5 km. kadar genişliğinde) oluşum bakımından oldukça ilginçtir ve Kahraman Maraş depresyonunun kısmen de olsa bir devamı niteliğindedir. Nitekim, ovanın uzantısı, Kahramanmaraş depresyonunun oluşumunda rol oynayan fayların uzantılarına tamamen uymaktadır. Büyük bir ihtimalle, Kahramanmaraş depresyonunun güneyinden geçen fay burada da devam etmekte ve ovanın oluşumunda esas rolü oynamaktadır.

Doğudan Kozdağ, batıdan Öksüz dağı (1871 m.), kuzeyden Boruk dağı (2110 m.) ile sınırlanmış olan ova, güneyden Aksu vasıtası ile Kahramanmaraş depresyonuna açılmaktadır. Üzerinde Gölbaşı ilçesinin yer aldığı ovada başlıca, birbirleriyle bağlantılı olan 3 göl yer almaktadır. Ovanın suları, bu göllerden geçerek Kapı deresi ile Ceyhan’ ın bir kolu olan Aksu deresi vasıtası ile boşaltılmaktadır.

Ova doğusu üst Kretase-Paleosen yaşlı kalker ve ofiolitlerden oluşmuştur. Kalkerler karstlaşmaya elverişli olup, içlerinde pek çok karstik şek il, özellikle dolinler oluşmuştur. Ova batısı ise, altta Eosen flişleri ile onların üzerine gelen orta Miyosen yaşlı kalker, kum ve kumtaşları ile temsil edilmektedir. Ova güneyinde ise, büyük bir ihtimalle post-Neojen yaşlı, güneye doğru genç tektonik hareketlerle çarpılmış bir aşınım sathı vardır. Satıh, tamamen üst Kretase formasyonları içersinde gelişmiştir.

Ova, doğudan faylanmış durumdadır. Ancak, bölgedeki karstlaşmanın da varlığı, ovanın oluşumunda sadece tektoniğin değil, her ikisinin de rolü olduğunu göstermektedir. Belki de, post-Neojen sathını deforme eden tektonik hareketlerin neden olduğu faylar, ovanın oluşumunda etkili rol oynamışlar ve böylece tektono-karstik oluk ortaya çıkmış, sonradan alüvyonlarla dolması ile de bugünkü Gölbaşı ovası oluşmuştur. Ovadaki göllerin varlığı ise, yeni çökmelerle ilgili olmalıdır.

YERYÜZÜ ŞEKiLLERi
Türkiyenin denizden ortalama yüksekliği 1130 metredir. Adıyaman ili ise orta yükseklikte bir sahadır. Adıyaman’ın ortalama ilin yükseltisi takriben 669 metre dir. Yörede yükselti 200 ile 1000 metrenin üzerinde değişmekte olup, hipso grafik eğrisi genellikle kuzeye doğru az meyille uzanır.

Adıyaman ili, Adıyaman ovası adı verilen, etrafındaki yörelerine göre daha düz ve alçakta bir alanda kurulmuştur. Adıyaman ovası’ nın kuzeyi hariç, diğer tarafları alçak sahalarla çevrilmiştir.

DAĞLAR
Adıyaman ilinde dağlık alanlar azdır. Kahramanmaraş, Malatya Adıyaman illeri boyunca uzanan Güneydoğu Toros dağları bir duvar gibi kuzeybatı ile kuzeye doğru uzanarak, Malatya ile Adıyaman ilini birbirinden ayırır. Güneydoğu Toros dağların üzerinde yükseltiler 2100 ile 2550 metre arasında değişen tepeler vardır.

Adıyaman Ovasını kuzeyden Güneydoğu Toroslar da, Akdağ (2551m.), Dibek Dağı (2549 m.), Ulubaba Dağı (2533 m.), Gördük Dağı (2206 m.), Borik Dağı (2110 m.), Karadağ (1115 m.) ve Kuzeydoğuda Nemrut Dağı (2150 m.) dır. Güney ve batıda dağ oluşumu yoktur.

Adıyaman il topraklarının %52′ si dağlıktır. ilin kuzeyi dağlık, güneye inildikçe ovalık alan çoğalır. ilin Gölbaşı, Gerger, Çelikhan, Tut ilçeleri dağlık kesimde yer almış olup, eğimi %012 civarındadır. Besni, Kahta, Sincik ilçeleri engebeli arazi olup %06 ile 012 arasında değişir. Merkez ilçe ile Samsat ilçesinin eğimi %06′ nın altındadır.

HiDROGRAFYA
Adıyaman ve çevresi akarsular bakımından oldukça zengin sayılır. Adıyaman merkez ilçe sınırları içinde akan bu akarsular, Adıyaman il ve ilçe sınırları dışından ve Adıyaman’ ın yakın çevresinden doğan akarsular olmak üzere ikiye ayrılabilir.

Kar, yağmur suları ve kaynaklarla beslenen bu akar suların su seviyesi, ilkbahar başlarında en yüksek seviyeye ulaştığı halde yaz mevsiminde başlayan kuraklık ve buna bağlı şiddetli buhar laşma (673 mm.) nedeniyle su seviyesi düşmektedir.

Adıyaman ve çevresinde görülen tüm akarsular doğu ve batıda toplanmıştır. Hepsi de kuzey-güney doğrultusunda akar. Bunların hepsi Türkiye’ nin önemli akarsularından olan, kaynağını Doğu Anadolu’ dan alan ve Türkiye sınırlarında 1263 km uzunluğu olan ve Irak’ ta Şat-ül Arap’ ta Dicle nehri ile birleşerek Basra(iran) Körfezine (Bütün çığır 2800 km olan) dökülen Fırat Nehri’ nin kollarıdır. Akarsuların bir diğer özelliği ise, doğduğu ve beslendiği Güneydoğu Toroslar’ dan dar ve derin vadiler içinde akmasıdır. Ancak bu akarsular, Güneydoğu Toroslar’ ır önünde uzanan Pilo-Kuaterner dolgusunda dar ve derin vadiden kurtulup yer yer gömük menderesler çizerek geniş vadiler içinde akar.

Göksu Besni ilçe sınırını çizen Göksu’ nun yukarı çığır, Nurhak Dağı’ nın (3081 m.) güney etekleri ile Koçdağı’ ın (2562 m.) doğu eteklerine kadar uzanır. Gölbaşı Depresyonu’ nun kuzeydoğusunda Kom yakınlarında Göksu’ nun önemli kollarından biri olan Sürgü Çayı (Kapı deresini)’ ni alır. Soyören köyü sınırları içerisinde Sofraz Çayı’ nı da alan Göksu, Şambayat-Akpınar nahiyeleri arasında Aksu ve Doyuran derelerinin suyunu alarak Kızılin’ de Fırat Nehri’ ne karışır. il sınırları içindeki uzunluğu 90 km. dir.

Kar ve yağmur suları ile beslenen Göksu birçok kol alması yanında yaz kuraklığının neden olduğu şiddetli buharlaşma dan dolayı suyunun büyük bir kısmını kaybetmesine rağmen yıllık ortalama akımı yüksektir (7.49 m3/ sn veya km2′ de 14.1 lt’su). ( enerji ve Tabbi Kaynaklar Bakanlığı, elektrik işletmesi ve Etüt idaresi Genel Direktörlüğü 1964 s.283 Ankara). Göksu, yaz mevsiminde tarım alanlarının sulanmasında önemli rol oynar ancak teknik bir sulama yöntemi uygulanmadığı için Göksu’ dan yeterince faydalanılmamaktadır.

Çakal Çayı Güneydoğu Toroslar üzerindeki Kandırak kö yünün kuzeyinden doğar. Çevresinden birçok küçük kol alan Çakal Çayı, güneyde Fırat Nehri’ ne suyunu boşaltır.

Kar, yağmur suları ile beslenen Çakal Çayı, yaz kuraklığı ve buharlaşmadan dolayı suyunun büyük bir bölümünü kaybeder. Bundan dolayı sulamaya pek elverişli değildir. Uzunluğu 37 km. dir.

Eğri Çayı Adıyaman şehrinin batısından geçen bu çay, kuzeyde Tucak Dağı eteklerinden doğar. Güneydoğu Torosları diskor dans kesen Pilo-Kuaterner dolgusu içinde derin vadiler çizer şehrin güneyindeki Rızvak, Avnipaşa, Tabakhane ve Çiftlik derelerinin suyunu alarak Fırat Nehri’ ne karışır. Uzunluğu 32 km. dir.

Kar ve yağmur suları ile beslenen Eğri Çayı, her ne kadar yaz kuraklığı ve buharlaşmadan dolayı suyunu kaybetse de ilkbaharda taşar.

Ziyaret Çayı Adıyaman şehrinin 5 km. doğusundan geçen bu çay, Güneydoğu Toroslar’ ın güney eteklerinden doğar. Kor, Cebel ve indere (Zey) köylerinin karstik sularını alarak ipekli civarında Fırat Nehri’ ne suyunu boşaltır. yazın buharlaşmadan dolayı su kaybına uğramasına rağmen çevresindeki tarım alanlarının küçük bir bölümünün sulanmasında önemli rol oynar.

Kalburcu Çayı Güneydoğu Toroslar üzerinde Kuyucak bucağının kuzeyinden kaynağını alan Kalburcu Çayı, dar ve derin vadiden Pilo-Kuterner dolgusuna kavuştuğunda kurtulur. Kahta ilçesinin batısından geçerek Fırat Nehri’ ne suyunu boşaltır. Yaz kuraklığının ve buharlaşmanın neden olduğu olumsuzluklara rağmen tarım alanlarının sulanmasında önemli rol oynar.

Adıyaman’ ın yakın çevresindeki akarsular, şehrin kuzeyindeki Güneydoğu Toroslar’ ın devamı olan Karadağ’ ın güney ve doğu eteklerinde meydana gelen selinti suların birleşmesinden doğar. indere(Zey) ve Örenli(Pirin) çevresindeki karstik kaynaklardan da kısmen beslenir. Pilo-Kuaterner düzlüğünde yüzeysel olarak akan bu akarsuların bazısı, yaz kuraklığı ve şiddetli buharlaşma nedeniyle yazın kurur.

Adıyaman şehrinin güney sınırını oluşturan Rızvak, Avnipaşa, Tabakhane ve Çiftlik dereleri selinti sularının ve taban sularının beslenmesinden doğmuştur.

Alitaşı Mahallesi’nin güneyinden geçen dere, suyunu Eğri Çayına boşaltır. Rızvak, Avnipaşa, Tabakhane ve Çiftlik dereleri, güneyde Ziyaret Çayı ile birleşerek Fırat Nehri’ ne boşaltır.

GÖLLER VE GÖLETLER
Gölbaşı Gölü Gölbaşı ilçesinin belediye sınırları içinde ve ilçenin kuzeybatı kesiminde bulunur. ilin en büyük gölüdür. Çevresi sazlıklarla kaplıdır. Gölün alanı 2.19 km2 dir.

Abdülharap Gölü Çelikhan ilçesi sınırları içinde olup, alanı 5 km2 dir. Çevresi dağlıktır. kıyısı otluk ve sazlıktır. Bir gideğenle Kahta çayını besler.

Azaplı Gölü Gölbaşı gölünün devamı niteliğinde olup, ilçenin batısına düşer. Gölün alanı 2.72 km2 dir. inekli Gölü de Azaplı Gölüne yakındır. Alanı 1.09 km2 dir.

Atatürk (Karababa) Barajı 1981 yılı Atatürk’ün 100. doğum yılı münasebetiyle Atatürk Barajı olarak değiştirilmiştir. Adıyaman ve Şanlıurfa illeri arasında Adıyaman’ ın 35 km. güneyinde Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur. Atatürk Barajı’nın yeri, Keban Barajı’nın 346 km. Karakaya Barajı’nın 180 km. aşağısındadır. Tamamen Üst kratese kireçtaşı (kalker) seriler üzerindedir. Üstten kısmen bütünlü, çok sileksli tabakalara dönüşen, ince tabakalı kireçtaşı (kalker) içeren kayaç serisi bulunmaktadır.

Atatürk Barajı derivasyon tüneli inşaatı ( kasım 1981), 03 Kasım 1983 Atatürk Barajı inşaatı başlamış olup, ilk enerji üretimi 25 Temmuz 1992 başlayarak, bugüne kadar 71 Milyar kw enerji üretildi. Atatürk Barajı’nın maliyeti Şanlıurfa tünelleriyle birlikte 4 Milyar Dolar’a yapılmıştır. En yoğun çalışma döneminde 9 bin kişi çalışıyordu. Bugün ise güvenlik görevlileri ile birlikte bin kişi çalışmaktadır.

Drenaj havzası 92.338 km2
Yıllık ortalama su akışı 26.654 km2
Barajın tipi Kil çekirdekli kaya dolgu
Talveg kotu 380.00 m
Minimun işletme kotu 526.00 m
En yüksek su kotu 542.00 m
Kret kotu 549.00 m
Minimum su depolama hacmi 526 kotunda 37.7 km3
Faydalı su depolama hacmi 526 kotunda 11.0 km3
Toplam su depolama hacmi 542 kotunda 48.7 km3
Jeolojisi Plaketli kireçtaşı
Göl alanı 817 km2
Toplam beton hacmi 364 000 m3
hidrolik türbinler Düşey eksenli,orta hızlı Francıs tipi türb.
Vanalar Her biri 5.7 m çap. olan 8 adet kelebek v.
Toplam Kurulu güç 2 400 MW
Trafolar Her ünite için üç adet tek faz 105 MVA gücünde 15.75
Kv’380 Kv.lık trafo, toplam 24 adet ve 1 yedek
Yıllık enerji üretimi 8.9 TWH
Gövde hacmi 84.400.000 m3

Bu baraj, yurdumuzun her bakımından en büyük barajı, dünyada da gövde hacmi bakımından dördüncü (Pakistan’ da Tarbela Barajı 148.500.000 m3 ile birinci, 96.050.000 m3 ile ABD. Ford Beck Barajı ikinci, 85.200.000 m3 ile Brezilya’ da Tucuri Barajı ise üçüncü sırayı almaktadır), su hacmi bakımından dokuzuncu sır adadır enerji üretimi ve göl havmi bakımından da ilk 30 baraj arasındadır.

500 yıl ömür biçilen Atatürk Barajı, 5 yılda kendi kendini amorti edecektir. Göl alanı 817 km2 dir. Baraj sonucunda Adıyaman ilinde 1 ilçe (Samsat) tamamen, 2 ilçe ve üç bucak kısmen 10 köy tamamen, 69 köy kısmen, Diyarbakır ilinde ise 1 köy tamamen, 11 köy kısmen sular altında kalmıştır. 1980 Nüfus sayımına göre buralarda yaşayan 55.000 kişi yurdumuzun çeşitli yerlerine göç etmek zorunda kalmışlardır.

Barajda 13.01.1990 tarihinde su tutulmaya başlanmış, hidroelektrik santralinin ilk ünitesi, 1991′ de, son ünitesi ise 1994′ de devreye girmiştir. Baraj elektrik üretimi (2400 Megavat/saat) bakımından Avrupa’ da birinci olacaktır. Sulamaya 1993′ te başlanmıştır. 874.000 hektarlık alan sulanmaktadır.

Çamgazi Barajı Adıyaman şehrinin 17 km. batısında Adıyaman-Şanlıurfa karayolunun batısında Doyran ve Kuzgun dereleri üzerinde sulama amaçlı yapılmakta olan barajdır.

6536 ha. arazinin sulanması amaçlanan Çamgazi Barajı, henüz tamamlanmamıştır. Zonlu toprak dolgu tipinde yapılmakta olan Çamgazi Barajı’ nın yüksekliği 39 m. gövde dolgu hacmi 2.800.000 m3 maksimum rezervuar hacmi 57.170.000 m3. maksimum alanı 5.500.000 km2 olacaktır. Baraj 6536 hektarlık bir alanı sulayacaktır.

Koçali Barajı ve Hidroelektrik Santralı Adıyaman-Çelikhan arasındaki alanın sulama ve enerji ihtiyacını karşılamak amacıyla Koçali nahiye merkezinin 6 km. kuzeydoğusunda Terasa Çayı üzerinde, Adıyaman’a 40 km uzaklıkta olan bu baraj, zonlu kaya dolgu tipinde inşa edilmektedir. Yüksekliği 118 m., gövde dolgu hacmi 7.900.000 m3 olacaktır. Suyu akıtmak amacıyla yapılmakta olan Bulam Tünelinin çapı 4 m. Uzunluğu 1650 m., Koçali Tüneli’nin çapı ise 3.5 m., uzunluğu 5.000 m olacaktır.

Gümükan Projesi Adıyaman ilçe merkezine bağlı Gümükan köyünün 1.5 km. güneybatısında han deresi üzerinde sulama amaçlı baraj inşaatı devam etmektedir. Zonlu kaya dolgu tipinde yapılmakta olan Gümükan barajının yüksekliği 67 m. Gövde hacmi 4.800.000 m3, maksimum su hacmi 45.470.000 m3, maksimum su alanı 1.750.000 m2 olacaktır. Balyan Tüneli’ nin çapı 3 m. boyu 2.250 m olacaktır. 7762 hektarlık bir alanı sulaması planlanmıştır.

Bunların dışında Adıyaman il hudutları içinde Adıyaman-Besni-Keysun Ovası Projesi sulama amaçlı olup, 2820 hektarlık bir alanı sulayacaktır. Sirimtaş Projesi (Adıyaman-Sincik) enerji amaçlıdır. Fatopaşa Konak ve Enerji Projesi (Adıyaman-Kahta) enerji amaçlıdır. Halya Derivasyon ve Göletler Grubu olarak incesu, Karahöyük ve Çampastil göletlerine su temin etme amaçlanmış, 1437 hektarlık arazi sulaması planlanmıştır.

BiTKi ÖRTÜSÜ
bitkinin yetişmesi, kendisi için elverişli ortama bağlıdır. Bunlar iklim, toprak ve topografya gibi faktörlerdir. Bu faktörler grubunun kendi isteğine uygunluğu oranında bitki o yerde tutunur, gelişir ve hayatını devam ettirir.

Adıyaman şehri, Güneydoğu Toroslar’ın güney eteğinde (Güneydoğu Toroslar’ın duldasında) ort. 678 m. yükseklikteki bir düzlük alanda yer almaktadır. Buna göre, doğal bitki örtüsü ile ortam ilişkisinde öncelikle iklim faktörünü ele almak gerekir. Çünkü bitkilerin yetişmesi, büyümesi ve gelişmesinde en etkili f aktör, iklim faktörüdür. iklim faktörünün içinde, güneşten gelen radyasyon(insalasyon), sıcaklık, yağış, havadaki nisbi nem ve rüzgar yer alır. Bunların en önemlisi sıcaklık, nem ve yağıştır. Zira bitkinin topraktan suyu alabilmesi (emebilmesi) ve fotosentez yapabilmesi için sıcaklığa, terleme yapabilmesi için de topraktaki suya ihtiyaç vardır. Topraktan suyu alabilmesi için de yağış gereklidir. O halde bu unsurların (elemanların) birbirini tamamlaması gerekir. Bunlardan biri eksik olursa bitkinin yetişmesi, büyümesi ve gelişmesi söz konusu olamaz.

Adıyaman’ da sıcaklık ve yağışın yıl içindeki dağılışını özetlersek yağışın, sıcaklık değerinin düşük olduğu kış mevsiminde % 53.8 (414.0 mm.)’ nin düştüğünü buna karşılık eylül dahil 4-5 ay kurak geçen yaz mevsiminde nisbi nemin en az değerine (% 27) kavuştuğu bir ortamda güneşlenme radyasyon süresinin arttığını (12 Saati geçer), sıcaklık değerinin (ort.29.0 C0) gibi yüksek olduğunu, buna bağlı olarak da yıllık ortalama buharlaşmanın %66’sının (117.9 mm) gerçekleştiğini görürüz. Bu kısa değerlendirmemizin yanında şunu da belirtmek gerekir kurak aylar sayısının 4’ün üzerinde olduğu yerlerde ağaç pek yetişmez. Başka bir ifadeyle orman vejetasyonu çok zayıftır.

Bitki ile yağış ilişkisinin ortaya konulmasında ayrıca kurak devre süresinin tespitinde Thorntwaite metoduna göre indis değeri I 14.3 olan Adıyaman, yarı nemli iklim bölgesinde yer alır ve bitki örtüsü steptir.

Orman il Müdürlüğü 1976 yılında Karadağ’ın güney yamacını taraçalamak suretiyle Karaçam fidanlığı meydana getirmiştir. Çelikhan tarafı ise genellikle meşe ağaçlarına çok rastlanılır.

iKLiM
Adıyaman’ın iklim özellikleri, Adıyaman meteoroloji istasyonun 1963 yılından itibaren yaptığı sürekli ve ciddi raşat çalışmaları sonucu ortaya çıkan iklim verilerinden yaralınarak ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Yalnız, yağış rasatı, bültenlere 1938 yılından itibaren geçtiğinden 1938-2000 devresi incelenmiştir. Bunun dışında kalan diğer iklim verileri 1963-2000 devresine aittir.

Bir yerin iklim özelliklerini oluşturan sıcaklık, atmosfer basıncı, rüzgar, atmosfer nemi ve yağış gbi iklim elemanlarının yıl içindeki değişmelerini jenetik-dinamik faktörler yönetir. Bu nedenle Adıyaman ve çevresinde, planetar faktörün bünyesinde yer alan genel sirkülasyon ve hava kütlelerinin etkisini incelemek gerekir

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir