atmosfer Nedir
Dünya atmosferinin katmanlarıAtmosfer veya Gazyuvarı, yerkürenin etrafını saran ve çoÄŸunlukla gaz ve buhar lardan oluÅŸan bir örtüdür Yerçekimi sayesinde tutulan atmosfer, büyük ölçüde gezegenin iç katmanlarından kaynaklanan gazların yanardaÄŸ etkinliÄŸi ile yüzeye çıkması sonucu oluÅŸmakla birlikte, gezegenin tarihi boyunca dünya dışı kaynaklardan da beslenmiÅŸ ve etkilenmiÅŸtir. basınç ve yoÄŸunluk açısından diÄŸer yer benzeri geze genlerden Mars’a göre yaklaşık 100 kat büyük, venüse göre ise yaklaşık 100 kat küçük bir gaz kütlesini ifade eder. Ancak bileÅŸim açısından bu iki gezegenin atmosferlerinden çok farklı olduÄŸu gibi, güneÅŸ sistemi içinde de eÅŸsizdir
Sponsorlu Bağlantılar
Atmosfer Basıncı
Atmosfer basıncı havanın ağırlığının sonucudur, dolayısıyla yere ve zamana göre deÄŸiÅŸir. Atmosfer basıncı 5 km’de %50 azalır (bir diÄŸer deyiÅŸle atmosfer kütlesinin yarısı ilk 5 km içindedir). Deniz seviyesinde deniz basıncı 101,325 Pa’dır. Yer çekimi nedeniyle bu gaz kütlesinin bir ağırlığı vardır, ve gezegen yüzeyine doÄŸru alçaldıkça artan bir basınç yaratır. basınç, normal atmosferde, 0°C’de, 760 mm’lik bir cıva sütununun yarattığı basınca eÅŸittir.
atmosferin toplam kütlesinin yaklaşık 5,1 x 1015 ton olduğu sanılmaktadır bu da dünyanın toplam kütlesinin milyonda birinden daha azdır.
BileÅŸimi
Atmosfer, renksiz, kokusuz, tatsız, çok hızlı hareket edebilen, akışkan, elastik, sıkıştırılabilir, sonsuz genleÅŸmeye sahip, ısı geçirgenliÄŸi zayıf ve titreÅŸimleri belli bir hızda ileten bir yapıya sahiptir. Tam olarak yüksekliÄŸi saptanamamıştır. “Homojen atmosfer” olarak isimlendirilen ve yoÄŸunluÄŸun hemen hemen aynı olduÄŸu alt bölümün yüksekliÄŸi 8 km civarındadır. Bu seviyeden sonra yoÄŸunluk yükseklikle azalır ve seyrek gaz kütleleri ÅŸekline dönüşerek uzay boÅŸluÄŸuna kadar uzanır ki bu bölge de “heterojen atmosfer” olarak isimlendirilir.
Yer atmosferinde Bulunan Eser Gazlar
ppm ( milyonda birim, hacim )
Gaz Oran
karbonmonoksit (CO) 0,01-0,2
Ksenon (Xe) 0,09
Ozon (O3) 0,05
amonyak (NH3) 0,02
kükürt dioksit (SO2) 0,02
hidrojen sülfür (H2S) 0,002-0,02
formaldehit (CH2O) 0,01
Azot dioksit (NO2) 0,003
Nitrik oksit (NO) 0,003
Hidroklorik asit (HCl) 0,002
Nitrik asit (HNO3)
Hidrojen peroksit (H2O2)
Halokarbonlar (CxHxClxFxBrxIx)
Sülfürik Asit (H2SO4)
Karbonil sülfür (COS) 0,001 ppm’den az
Yer atmosferinin su buharı haricindeki bileÅŸimi. AÅŸağıdaki yuvarlak atmosferin %0.038′ini oluÅŸturan seyrek gazların oranlarını göstermektedir.Belirgin olan bir ÅŸey atmosferin, üst seviyesinin 30 km civarında son bulduÄŸudur. Bu seviyeden sonra da hava bulunduÄŸunu söylemek doÄŸrudur fakat bu bölümün meteoroloji ile bir iliÅŸkisi yoktur. Şöyle ki 80 km yukarıda güneÅŸ ışınlarını yansıtabilecek kadar hava, 300 km yukarıda meteorların atmosfere giriÅŸinde sürtünme nedeniyle ışık verebilmesi ve hatta 600 km yukarıda aurora’ların gözlenmesi buralarda da az da olsa atmosferin olduÄŸu yönünde ipuçları vermektedir. Atmosferin yer yüzüne yakın katmanlarının yüzde 78′i azot, yüzde 21′i de oksijenden oluÅŸur. Yüzde 1′i ise su buharı, argon, karbondioksit, neon, helyum, m Etan, kripton, hidrojen, ozon ve ksenon elementlerinden oluÅŸur. Bunlara toz ve duman gibi maddeler de katılır.
100 km yükseğe kadar azot- oksijen oranında önemli bir değişiklik olmaz, yalnızca 20-30 km arasındaki yüksekliklerde bir ozon yoğunlaşması gözlenir. Bu ozon katmanının önemli bir işlevi vardır, çünkü güneşten gelen morötesi ışınların büyük bir bölümü bu katman tarafından süzülür. Ama buradaki ozon hem miktar, hem de yüzde olarak çok fazla değildir.
100 km’nin üzerinde hızlı bir sıcaklık düşmesi gözlenir. Buradaki gazlar artık çok ince katmanlar biçimindedir. Daha çok da hafif gazlar bulunur. Bu gazlar morötesi ışınların etkisiyle ayrışır ve böylece burada oksijen serbest atomlar halinde bulunur. Işıl ayrışma denen bu olay 200 km yükseklikte daha da yüksek bir düzeye çıkar.
Su buharı, yer ve zamana göre değişen biçimde, atmosferin alt katmanlarına karışmış olarak bulunur ve yaklaşık 10-15 km yükseklikten sonra azalmaya başlar. Yer yüzünün iklim ve meteoroloji koşulları üstünde bu su buharın ın önemli bir rolü vardır, çünkü bulutlara asılı olan su buharı yağış olarak yeryüzüne düşer.
Heterosfer
atmosferde ortalama su buharı oranıYeryüzeyinden 100 km yükseklikten itibaren atmosferin bileÅŸim açısından bu türdeÅŸ yapısı kaybolmaya baÅŸlar. Bu nedenle ‘heterosfer’ adı verilen ve atmosferin son derece seyrek olduÄŸu bu alanlarda, hareketlilik az olduÄŸu için, gazlar uzun dönemde moleküler ağırlıklarına göre alçaktan yükseÄŸe doÄŸru hafife gidecek ÅŸekilde tabakalanma eÄŸilimindedir. GüneÅŸ ışınlarının iyonize edici etkisinin güçlü hissedildiÄŸi bu bölgelerde, foto kimyasal etkinlikler de giderek önemli hale gelir, ve atmosfer bileÅŸimini etkiler.
600-1,500 km arasında atmosferdeki oksijenin yerini, güneşteki lekelerin durumuna göre değişen bir biçimde, helyum alır, bunun üstünde de bir hidrojen katmanı bulunur. Onun için burada yerküreyi çepe çevre saran bir hidrojen tacından söz edilebilir. Yüksek enerjili güneş ışınlarının etkisi ile hızlandırılan bu hafif atomlar, Yerkürenin kütleçekiminden kurtularak uzaya kaçarlar. Eksilen hidrojenin yerini, fotokimyasal etkilerle yüksek atmosfer katmanlarındaki su moleküllerinin parçalanması sonucunda ortaya çıkan hidrojen alır. Bu nedenle hidrojen kaybı gezegenin değerli su kütlesinin kaybı anlamına gelmektedir. Ozon tabakasının tahribatı sonucunda, fotokimyasal etkinliklerin atmosferin su buharından zengin olduğu alçak tabakalarına doğru inmesi bu yönden de tehlike yaratmaktadır
