buÄŸday Nedir
BuÄŸday insan beslenmesinde kullanılan kültür bitkileri arasında dünyada ekiliÅŸ ve üretim bakımından ilk sırada yer almaktadır. Bunun sebebi buÄŸday bitkisinin geniÅŸ bir adaptasyon yeteneÄŸine sahip olmasıdır. Ayrıca buÄŸday tanesi uygun besleme deÄŸeri, saklama ve iÅŸlenmesindeki kolaylıklar nedeniyle yaklaşık olarak 50 ülkenin temel besini durumundadır. buÄŸday, dünya nüfusuna bitkisel kaynaklı besinlerden saÄŸlanan toplam kalorinin yaklaşık % 20sini saÄŸlamaktadır. Bu oran ülkemizde % 53′tür. BuÄŸday baÅŸta unlu mamuller olmak üzere birçok gıda ve sanayi sektöründe kullanılmaktadır.
Sponsorlu Bağlantılar
iklim ve toprak istekleri
BuÄŸday geniÅŸ bir adaptasyon yeteneÄŸine sahip olmasına raÄŸmen fazla sıcak ve nemden hoÅŸlanmayan bir serin iklim tahılıdır. Özellikle geliÅŸiminin ilk dönemlerinde ( çimlenme -kardeÅŸlenme) Sıcaklığın 8-10 °C, bağıl nemin % 60′ın üzerinde olması yeterlidir. KardeÅŸlenme ve sapa kalkma arasında da fazla sıcaklık istemez. 10-15 °C sıcaklık, % 65 nem, az ışıklı ve yarı kapalı havalar uygundur. Sapa kalkma ile sıcaklık ve nem isteÄŸi artar. BaÅŸaklanma döneminin hemen öncesinde bağıl nemin yüksek olması buÄŸday verimini olumlu yönde etkiler. Döllenme ile birlikte, düşük nem ve yüksek sıcaklık tanenin niteliÄŸini yükseltir. GeliÅŸme dönemine uygun dağılmış 500 mm bir yağış maksimum verim için yeterlidir. Bununla birlikte bazı buÄŸday çeÅŸitleri 250 mm yağış alan alanlarda da yetiÅŸtirile-bilmektedir.
Buğday değişik tip topraklarda yetişebilen bir bitkidir. Verimsiz Kıraç topraklarda ve verimli taban alanlarda yetiştirilebilen birçok buğday çeşidi vardır. Bununla birlikte buğday için en uygun topraklar, drenajı yeterli olan derin killi-tınlı topraklardır. su tutma kapasitesi % 25-30 olan toprak buğday için uygundur.
Toprak Hazırlığı
Buğday tarımında toprak işlemenin zaman ve yöntemi, işlemede güdülen amaçlara bağlıdır. Nadas-ekim sisteminin uygulandığı kurak yarı kurak bölgelerde, toprak işlemenin amacı yabancı otları yok etmek, toprakta suyu biriktirmek ve korumaktır. Erozyona yol açmayacak toprak işleme yöntemlerinin uygulanması da önemlidir.
Toprak işlemede, toprağı altüst etmeyen, devirmeyip alttan işleyen aletler kullanılmalıdır. ilk işlemeler için kırlangıç kuyruğu pulluk, kazayağı ve benzeri aletler kullanılmalıdır. nemli ya da sulanan, nadassız tarım uygulanıp her yıl ürün alınan yerlerde toprak, hasattan hemen sonra gölge tavı varken pullukla 15-20 cm derinliğinde sürülmelidir. Ekimden öncede kazayağı + tırmık takımıyla ikileme yapılıp iyi bir tohum yatağı hazırlanmalıdır.
Ekim
Yüksek bir verim ve kaliteli ürün elde etmenin ön koşulu, tarlada uygun zamanda düzenli bir çimlenme ve çıkışın sağlanmasıdır. Yurdumuzda buğday genellikle güzden ve kışlık olarak ekilmektedir. Kışlık ekimde, yazlık ekime oranla daha yüksek verim elde edilmektedir. Ayrıca ekim zamanı çeşidin soğuğa toleransı ve vernalizasyon isteğine bağlı olarak değişmektedir. Bölgeye tavsiye edilen kışlık ekmeklik buğday çeşitleri Kate A-1, Bezostaya, Pehlivan, gün 91 ve Mızrak 98 olup, bunlar için ekim zamanı 1 Ekim-30 Ekim tarihleri arasındadır. Yazlık çeşitler ise Basribey, Gönen 98, Panda, Golia ve Cumhuriyet 75 olup, bunlar için ekim zamanı kasım başından aralık sonuna kadar uzayabilir. Fakat kıyı bölgelerimiz için en uygun ekim zamanı 15 Kasım-15 Aralık tarihleri arasıdır.
Toprak sıcaklığının 8-10 °C olduğu zamanda ekim yapılmalıdır buğdayda dekara atılacak tohum miktarı ekim zamanına, bin tane ağırlığına, çimlenme ve biyolojik gücüne bağlı olarak 18-24 kg arasında değişmektedir.
Tohumluk
Yüksek verim için sertifikalı tohumluk kullanılmalıdır. Sertifikalı tohumluk kullanımı tane veriminde % 40 oranında bir artış sağlaya-bilmektedir. Tohumluk alırken tohumluklar özel ambalajlarında olmalı, ambalaj üzerinde etiket bulunmalı ve etiket üzerindeki bilgilere dikkat edilmelidir.
Gübreleme
BuÄŸday, gübreye genellikle iyi tepki gösteren bir bitkidir. azotlu gübrenin yarısı, fosforlu gübrenin tamamı ekimle birlikte verilmelidir. Azotlu gübrenin diÄŸer yarısı ise kardeÅŸlenme döneminde üst gübre olarak verilmelidir. Toprak tahlili yapılmamış ise saf madde üzerinden dekara 12 kg azot ve 6 kg fosfor tavsiye edilmektedir. Buna göre ekimle beraber dekara 13 kg Diamonyum fosfat (DAP) ve toprak pH’ının durumuna göre 20-30 kg/da uygun formda azotlu Gübre verilebilir.
Bakım
Buğdayda en önemli bakım işi, sapa kalkma döneminde azotlu üst gübre verilmesidir. Diğer önemli bir bakım işlemi ise yabancı ot mücadelesidir. Yabancı otlarla mücadele için toprak işleme titizlikle yapılmalı ve yabancı otlardan temiz tohumluk kullanılmalıdır. Yabancı otla mücadelede kullanılacak herbisitler kardeşlenme sonu ya da sapa kalkma döneminden önce kullanılmalıdır.
Sulama
Ülkemizde buğday genellikle sulamasız olarak yetiştirilmektedir. S ulama imkanının olduğu yerlerde buğday, sapa kalkma ve çiçeklenme dönemlerinde sulanmalıdır. Fakat kurak geçen yıllarda bu kritik dönemler beklenmeden bitki strese girdiği zaman s Ulama yapılmalıdır.
hastalık ve Zararlılarla Mücadele
buğdayın en yaygın hastalığı pastır. Pasın üç türü vardır sarı pas, Kahverengi pas ve Kara pas. En önemli pas hastalığı Sarı pastır ve epidemi yaptığı yıllarda büyük verim kayıplarına neden olmaktadır. Sarı pasla en etkin mücadele şekli dayanıklı çeşit kullanılmasıdır. Diğer önemli buğday hastalıkları sürme ve rastıktır. Sürme ile mücadelede tohumluklar ekimden önce organik civalı ilaçlarla ilaçlanmalıdır. Rastıkta mücadelede tohumluklar rastık görülmeyen tarlalardan seçilmeli ve dayanıklı çeşit kullanılmalıdır.
Buğdayın önemli zararlıları Süne kımıl, zabrus, bambul ve çekirgelerdir. Süne ve kımıl zararının önemli sorun olduğu bölgelerde çok erkenci veya geç yetişen çeşitler ekilmelidir. Ayrıca bu zararlılar için ülkesel mücadele yürütülmektedir.
Hasat ve Depolama
Yurdumuzda buÄŸday için hasat zamanı bölgelere göre deÄŸiÅŸmek üzere mayıs AÄŸustos ortaları arasındaki 3.5 aylık bir dönemdir. Tanedeki nem oranı % 13.5 olduÄŸu zaman en uygun hasat zamanıdır. Bitkiler tamamen sarardığı ve tane sertleÅŸtiÄŸi zaman hasat baÅŸlamalıdır. Ãœlkemizdeki buÄŸdayın büyük bir kısmı biçerdöver ile hasat edilmektedir. Depolanacak buÄŸdayın, nem oranı % 13′den fazla olmamalıdır. Uzun süreli depolamalar için depo haÅŸerelerine karşı ilaçlama yapılmalıdır.
Uyarı
Buğdayda yazlık olarak yapılacak ekimlerde ekilecek çeşidin yazlık karakterde olmasına dikkat edilmelidir. Aksi takdirde bitkiler başaklan-mayacaktır. buğdaydaki en önemli hastalık sarı pastır (kınacık). Bu yüzden kullanılacak çeşitlerin pas hastalıklarına dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir
